BLOG

Hoe belangrijk is keuzevrijheid voor patiënten?

Hoe belangrijk is keuzevrijheid voor patiënten?

De PvdA lijkt niet te kunnen kiezen. Tijdens hun partijcongres verwierpen de leden onlangs een motie waarin de vrije artsenkeuze 'ongeacht de aard van de polis, volledig, als wettelijk recht' gegarandeerd zou worden.

Maar in de Senaat verwierpen PvdA-senatoren al eerder de nieuwe zorgwet van minister Edith Schippers omdat die de keuzevrijheid juist zou inperken. Het is een dilemma waar niet alleen de PvdA mee worstelt: mag of moet je de vrije keuze van (in dit geval: patiënten) beperken? Hoe belangrijk is die keuzevrijheid eigenlijk? Wil en kan iedereen wel kiezen?

Het bieden van keuze aan patiënten levert veel positieve effecten op, zo blijkt uit onderzoek. Bloeddonoren die zelf mogen bepalen welke arm gebruikt wordt, zijn tevredener over de procedure. Intensive-care patiënten die zelf mogen kiezen wanneer ze bezoekers ontvangen, eten en oefeningen doen hebben minder last van stress en herstellen sneller. Ouderen die zelf besluiten naar een verzorgingshuis te gaan, weten zich beter te redden dan ouderen voor wie anderen die beslissing hebben genomen. Patiënten die keuzes willen en mogen maken tijdens hun behandeling herstellen sneller, gebruiken minder medicijnen, hebben meer vertrouwen in de arts en zijn tevredener over hun ziekenhuis. 

Controle

Keuzes kunnen maken, hoe klein die keuzes soms ook zijn, geeft een gevoel van controle en van autonomie terug aan patiënten die zich machteloos voelen ten opzichte van hun ziekte en hun behandelaar. Zelfs patiënten waarbij het moeilijk of onmogelijk is om controle te bieden over het verloop van de ziekte, ervaren minder pijn en zijn minder vaak depressief als ze toch nog iets te kiezen hebben. Bijvoorbeeld wanneer hun behandeling is, of wat ze willen eten. Patiënten empoweren is belangrijk. Een gevoel van keuzevrijheid en controle is een beter voorspeller van tevredenheid en geluk dan werk, inkomen, gezondheid, religie en burgerlijke staat, zo bleek uit een wereldwijd onderzoek in 2009.

Is keuze dan altijd goed en meer keuze beter?Nee, want niet iedereen wil of kan kiezen. Soms gaan mensen keuzes liever uit de weg omdat ze niet de kennis en vaardigheden hebben, omdat de opties te ingewikkeld zijn of het risico van een verkeerde keuze te groot is. Dat geldt al voor veel mensen bij het kiezen van een nieuwe telefoon, laat staan bij het kiezen van een nieuwe zorgverzekeraar, het zelf kiezen van een behandelaar of het zelf kiezen van de beste behandeling.

Keuzestress

Ook meer keuze is niet altijd beter. Mensen hebben graag een beperkt aantal alternatieven, dus niet 146 gerechten op de menukaart. Ze hebben graag dat die alternatieven duidelijk verschillen, dus  niet zoals bij energieleveranciers, want 'stroom is stroom'. En ze weten graag welke keuze anderen maken die in dezelfde situatie zitten (“als iedereen deze tv koopt, zal het wel een goede zijn”). Dat vermindert de keuzestress.

Wat ook helpt,  is proxy controle: schakel de hulp in of vraag advies aan iemand die je kan helpen te kiezen. In dit geval bijvoorbeeld de arts, het ziekenhuis of de zorgverzekeraar. En daar wringt tegenwoordig de schoen. Die worden niet meer vanzelfsprekend vertrouwd in hun bedoelingen en hun deskundigheid. Want ze willen of moeten allemaal winst maken en kosten besparen en daarbij lijkt het belang van patiënten niet altijd voorop te staan, zo denkt de patiënt.

Dubbele paradox

En zo komen we bij de dubbele paradox van de vrije artsenkeuze. Enerzijds worden mensen in onze geïndividualiseerde maatschappij geacht zelf te kunnen en te willen kiezen en levert die persoonlijke keuze ook voordelen op, namelijk een gevoel van controle en autonomie. Anderzijds kunnen en willen veel mensen die keus niet zelfstandig maken omdat de keus te ingewikkeld is en de risico’s te groot. Dus wil je advies inwinnen. Maar degenen die dat advies kunnen geven, worden niet meer vanzelfsprekend vertrouwd in hun onafhankelijkheid en deskundigheid. 

Het probleem is misschien niet zozeer dat patiënten zo nodig zelf willen kiezen wie zorg verleent, maar dat ze er niet meer op vertrouwen dat anderen de beste keuze voor hen maken, terwijl ze dat eigenlijk wel willen. Ik denk daarom dat mensen iets anders veel belangrijker vinden dan de vrije-artsenkeuze, namelijk het recht om een andere behandelaar te kiezen als de huidige niet bevalt. Mensen zijn niet zozeer bang dat ze worden opgescheept met een behandelaar die ze niet zelf gekozen hebben, maar met een behandelaar waar ze niet meer vanaf komen als hij niet bevalt.

Tweede keus

Als ik politicus was, of zorgverzekeraar, zou ik dit voorstellen: zorgverzekeraars kiezen de beste en meest ervaren specialisten uit om u te behandelen als u ziek wordt. Maar u heeft als patiënt het recht om een tweede keus te maken als de eerste niet bevalt. Wie kan daar nou op tegen zijn?

Herm Joosten
Universitair Docent bij het Institute for Management Research van de Radboud Universiteit Nijmegen.

 

4 Reacties

om een reactie achter te laten

Jan Alberts

19 januari 2015

Sorry, maar wat een drogredeneringen.
- het is uw aanname dat mensen zouden willen kunnen vertrouwen op een ander die die keuze maakt. Ik geloof dat niet. Ik wil zelf mijn advocaat en verzekeraar kiezen en ook mijn arts of psycholoog. Te meer daar zorgverzekeraars een eigen belang hebben bij de selectie van zorgverleners en dat niet transparant is.
- verder, al zouden mensen niet allemaal in staat zijn om te kiezen voor de 'beste hulpverlener' , waarom zou dat dan wel gelden voor de keuze van zorgverzekeraar. Of voor de keuze van advocaat, stemmen op een politieke partij etc.
- het is een illusie te denken dat elke Nederlander alleen naar de 'beste hulpverlener' kan, en niet alleen omdat wat goed en minder goed is in grote mate subjectief is, maar ook omdat er sprake is van schaarste.

Hoe meer ik er de afgelopen jaren over gelezen en nagedacht heb: er is maar één oplossing: kwaliteitscontrole op zorg door een onafhankelijk instituut. En terug naar één publieke zorgverzekeraar zodat de kosten en baten van zorg bij één partij komen te liggen, namelijk bij ons allen. Nu liggen de kosten voor bepaalde behandelingen bij een zorgverzekeraar terwijl de baten bij de samenleving liggen (zoals korter arbeidsongeschikt bijvoorbeeld). Dát is erg inefficiënt.

Jan Kremer Kremer

20 januari 2015

Goede blog, Herm.
Soms denk ik dat zelf kiezen vooral ook belangrijk is om te waarborgen dat je eigen persoonlijke context op de agenda komt te staan. Dat er rekening wordt gehouden met jouw unieke situatie bij belangrijke beslissingen over een van de kostbaarste dingen die je hebt, je gezondheid.
Voor mensen die niet willen of kunnen kiezen blijft dat ook een belangrijk punt. Ook dan is het goed als er vanuit jouw persoonlijk perspectief keuzes worden gemaakt. De vraag is hoe dat op te pakken. Kunnen mensen dat doen, die slechts een deel van de nodige zorg aanbieden. Ligt hier een taak voor huisartsen? Voor trajectbegeleiders? Of moeten er mensen komen die vanuit jouw perspectief zonder ander belang je begeleiden en coachen? Wat voor een verdienmodel hoort daarbij om die onafhankelijke deskundigheid te garanderen?

Mauk van Heemstra ZorgSteedsBeter

20 januari 2015

Kraak heldere redenering Herm!

Zo simpel uitvoerbaar zou het toch moeten kunnen worden, op basis van dit "evidence based" betoog!

Ik stem voor!

Dat laat onverlet dat het kwaliteitsinstituut zijn rol moet pakken op kwaliteitsdefinities en borging, zoals Jan betoogt. Maar dat is wat anders dan de patient onmondig maken.

Frank Conijn

21 januari 2015

Drogredeneringen zie ik niet, maar ik ga wel mee met het voorstel van dhr. Alberts, althans iets wat daar veel op lijkt.

Als de kwaliteit van zorgaanbieders (per [soort] aandoening) makkelijk op te zoeken is, en op een voor iedereen begrijpelijke manier gepresenteerd wordt, wordt het maken van een keuze door de patiënt een stuk makkelijker.

Nu is die kwaliteit zo goed als totaal niet-inzichtelijk. De Vereniging Nederlandse Ziekenhuizen heeft weliswaar het Kwaliteitsvenster gecreëerd (ik beperkt me even tot de vrije specialistenkeuze) en de intentie ervan kan goed zijn, maar de uitvoering laat zeer veel te wensen over. Zo wordt het ziektelastverloop zelden of nooit gemeten in ziekenhuizen, kun je niet zoeken op (soort) aandoening, en kun je ziekenhuizen niet met elkaar vergelijken anders dan door hun pagina's allemaal door te nemen. Zie voor het hele verhaal, inclusief verbetersuggesties, https://gezondezorg.org/blog-kwaliteitsvenster.php.

Als die kwaliteit wel inzichtelijk is en makkelijk op te zoeken, is volgens mij zelfs het hele probleem van de vrije zorgaanbiederkeuze opgelost. Immers, slechte zorgaanbieders zullen vanzelf hun patiënten verliezen. En als een ander ziekenhuis in de buurt net zo goed maar de helft goedkoper is, zal iedereen accepteren dat de zorgverzekeraars dat ziekenhuis contracteren.

Verder zou ik denken dat het voorstel van dhr. Joosten praktisch gezien moeilijk is. Want moet je dan niet in principe alle zorgaanbieders blijven contracteren als zorgverzekeraar? Of wordt het dat niet verplicht om eerst naar een contractant te gaan terwijl je al weet dat een niet-contractant beter is?

@Dhr. Alberts: ook ik ben voorstander van een single, publieke zorgverzekeraar, maar dan staat hier los van. Kwaliteitscontrole op zorg door een onafhankelijk instituut kan ook met multipele, (semi)private zorgverzekeraars.

Top