BLOG

Hardop Denken over onthullende zorg

Onthullen, als een beweging van binnen de zorgorganisaties naar buiten toe, is een goed alternatief antwoord op de luide roep om transparantie in de gezondheidszorg.

Wydoodt: Onlangs is mijn schoonmoeder geopereerd. De arts legde haar precies uit wat hij zou gaan doen en wat zij nadien wel en niet meer zou kunnen. Hij nam er de tijd voor, zij kon met haar vragen bij hem terecht. De operatie verliep volgens plan en mijn schoonmoeder kan weer meer dan we hadden verwacht. Over de behandeling, de zorg en fysiotherapie is zij dik tevreden. En wij eigenlijk ook. Die tevredenheid over onze gezondheidszorg is er ook op grote schaal: Nederland scoort uitstekend in de internationale vergelijkingen over de kwaliteit van de gezondheidszorg. En toch is er ook een soort algemene onvrede en neemt de roep om meer transparantie in de zorg nog steeds toe. Wat is hier aan de hand? Wie vraagt er eigenlijk om die transparantie?

Moor: De  vraag is natuurlijk of je schoonmoeder ook zo tevreden was geweest als niet alles precies volgens plan was gelopen. Jij besteedt er in jouw verhaal geen aandacht aan, maar het feit dat er een mens met haar sprak en er niet alleen een folder werd uitgereikt, zegt veel meer. Goede zorg zit immers veelal in ‘dingen’ die je niet hard kunt maken, vindt vaak verhuld plaats en houdt zich voor het blote oog verborgen.

De manier waarop de arts op dat moment op jouw schoonmoeder reageerde, hoe hij keek en luisterde, welke woorden hij koos, zijn toon en timbre, dat zijn allemaal niet objectiveerbare (en afvinkbare) dingen, en precies daarin gaat ‘goede zorg’ ook schuil, of: verbergt het zich. De filosoof Heidegger gebruikt voor dit paradoxale fenomeen het begrip ‘ontbergen’ dat is afgeleid van een Oudgriekse duiding van techniek en de betekenis heeft van ‘het tevoorschijn brengen/laten oplichten wat in wezen verborgen is’. Transparantie gevat  in indicatoren kan daar geen uitdrukking aan geven. Dat laat niets heel van wat kwetsbaar is.

Wydoodt: Hier zit ook mijn ongemak met transparantie als de remedie voor goede zorg. Ik ben voorstander van het zichtbaar maken van kwaliteit , maar volgens mij is het een illusie te denken dat de patiënt écht weet wat er gebeurt in het ziekenhuis als we alleen indicatoren vrijgeven. Indicatoren die zijn ontstaan omdat blijkbaar de indruk bestaat dat ziekenhuizen en artsen verbergen wat er gebeurt. Ik wil dat in het zorgen zelf (zorgen als een werkwoord) het wezen ervan onthuld wordt en op die manier laten zien wat goed gaat en wat verbeterd kan worden. Onthullen of ontbergen is een beweging van binnen naar buiten toe. Vanuit het ziekenhuis en de professionals. Ontbergen is de enige manier om het ‘openbreken van buiten’ te counteren (“de zorg moet transparant worden”). Dit naar buiten brengen, kan alleen door het vertellen van verhalen. Verhalen  van patiënten en professionals over hun zorg. Want zorg gaat over veel meer dan van ‘’meetbaar ziek zijn’’ naar ‘’meetbaar beter zijn’’.

Dit vraagt om durf en vertrouwen van de organisatie en de mensen die daarin werkzaam zijn. Durft de professional onthullend te zijn in zijn zorg voor de patiënt? Vertrouwen patiënt en professional elkaar wel genoeg om dat toe te laten? De roep om meer transparantie is immers ontstaan omdat de indruk bestaat dat er in de zorg zaken gebeuren die net te vertrouwen zijn. Als we niet oppassen zit dit gebrek aan vertrouwen juist in de weg om echt  te onthullen.

Moor: De filosoof René ten Bos heeft eens mooi uitgelegd wat vertrouwen is: iets dat het risico van ‘misgaan’ nodig heeft, omdat het anders een garantiestelling wordt. Hij geeft het voorbeeld van zijn zoon, nog klein, die hem vroeg om alleen op de fiets naar school te mogen gaan, waarop Rene de sterke behoefte voelde om stilletjes achter hem aan te fietsen om hem toch in de gaten te houden, terwijl hij wist dat hij daarmee het risico zou lopen dat het kind het vertrouwen in de vader zou verliezen. Transparantie is een garantiewoord en roept het beeld op van totale doorzichtigheid en daar worden mensen bang van en dat is niet bevorderlijk voor een klimaat van vertrouwen.

 Wijdoodt_Moor

 

Anita Wydoodt & Mieke Moor
Ze maken de reeks Hardop Denken vanuit hun dagelijkse ervaring als bestuurder en adviseur in de gezondheidszorg.

 

17 Reacties

om een reactie achter te laten

D G o

19 februari 2015

Mevr. Wydoodt, ik hoop dat u deze blog vooral in uw eigen ziekenhuis Meander laat lezen.
De ervaringen die ik over uw ziekenhuis hoor zijn zeer ernstig!
De communicatie van de medisch specialisten richting patiënten is ver onder de maat. Het voorbeeld van uw schoonmoeder zal hoogst waarschijnlijk niet uit het Meander komen.
Daar hebben bv de chirurgen nog wat te leren. Ook wat betreft het communiceren over elkaar.

Wanneer u toch met de medische staf in gesprek gaat, neem dan vooral de medische kwaliteit en bv de snelheid van handelen van de specialist en de samenwerking tussen vakgroepen hierin mee.
Verder denk ik dat door de medisch specialisten wat te veel aan artsassistenten wordt overgelaten.

D G o

19 februari 2015

Oh ja, wat ik nog vergeet.

Wanneer u geïnteresseerd bent in de casuïstiek. Laat me dat dan vooral weten.

Anita Wydoodt

19 februari 2015

Spijtig dat u deze ervaringen heeft. Goed dat u ze deelt. Heeft u concrete klachten, dan is de vuistregel van het ziekenhuis: bespreek ze met degene die het aangaat, net zoals in het dagelijks leven. Komt u er niet uit, dan gaat een medewerker van Patiëntenservice van ons ziekenhuis of ikzelf graag met u het gesprek aan.
Doel van deze blog is dat we hardop denken over wat ons bezighoudt in de Nederlandse gezondheidszorg. De communicatie tussen arts en patiënt is een thema voor een volgende blog. Blijf ons volgen en reageren.

D G o

19 februari 2015

Volgens mij werd u bewezen op structurele problemen in uw eigen ziekenhuis.
Het is aan u of daarover nader geïnformeerd wenst te worden, of niet.

Peter Koopman

20 februari 2015

Goede poging om het begrip transparantie beter te laten "landen". Jammer dat deze auteurs een belangrijke schakel in de "onthulling" verzwijgen. De basale communicatieve rol van verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten wordt niet in de overweging meegenomen. Naast het feit dat hiermee het primaire "kanaal" vanuit het ziekenhuis zelf ( ze zijn meestal in loondienst ) wordt gemist, is ook geen aandacht geschonken aan de specifieke "taal"-kwaliteiten in deze (cultureel mogelijk meer nabij, meer empathisch, meer aanwezig/keuze juiste moment enz.).

tjark reininga

20 februari 2015

een mooie en terechte blog.

maar zoals de eerste reacties al laten zien, is de veelgeprezen 'transparantie' veel meer dan het openbaarmaken van feitelijke gegevens. eerst en vooral gaat het om een houding, van alle betrokkenen, in wat een tweezijdig proces moet zijn. maar in veel discussies over dit thema blijft het toch eenzijdig: instellingen, zorgaanbieders en verzekeraars (laten we hen vooral niet vergeten!) worden geacht hun handelen in concrete informatie te 'verantwoorden'. en daar zit meteen het tweede probleem - vanwege transparantie op de markt gegooide informatie kan al te gemakkelijk tegen ons worden gebruikt en dus zijn we er voorzichtig mee.

het openbaar maken van 'feiten' is de eerste stap in het proces. daarna moet worden gekeken hoe die feiten landen en welke vragen ze oproepen. en naar aanleiding van die vragen moet communicatie op gang komen. helaas hebben beleidmakers voor de tijd en energie die daarvoor nodig is, de financiële ruimte intussen vrijwel wegbezuinigd.

Fred van Keulen

20 februari 2015

Beste Anita, Goed van je om een dergelijk blog te maken. Naar ik hoop krijgt het een groot lezerspubliek. Ethiek is dikwijls een ondergeschoven kind. Terwijl ethiek in elke ontmoeting tussen mensen aan de orde is. Ga door want de beoogde goede bejegening is nog altijd niet gemeengoed. Dat geldt zowel voor patient als voor de behandelaar. Medevoelen is onontbeerlijk. Hartelijke groet,
Fred van Keulen

Mieke Moor

20 februari 2015

Beste Peter, natuurlijk nemen we de verpleegkundigen mee in onze overwegingen, onder andere als we het over de professionals hebben. Dat is voor ons zo vanzelfsprekend dat we dat niet expliciet benoemen. Maar, fijn dat je zo alert bent.

Anita Wydoodt

20 februari 2015

Beste Fred, we gaan hier mee door! Wat ons betreft begint de onthulling van de zorg bij de eerste ontmoeting tussen een patiënt en zijn professional. Hartelijke groet, Anita

Anita Wydoodt

20 februari 2015

Beste Fred, we gaan hier mee door! Wat ons betreft begint de onthulling van de zorg bij de eerste ontmoeting tussen een patiënt en zijn professional. Hartelijke groet, Anita

Angeline van Doveren

24 februari 2015

Hé, Martin Heidegger in de zorg, dat is verrassend! Als ik jullie goed begrijp, Anita en Mieke, dan plaatsen jullie transparantie tegenover 'ontbergen', een begrip dat jullie aan Heidegger ontlenen. Transparantie heeft dan de betekenis van het zichtbaar maken van de harde, empirisch vaststelbare aspecten van zorg, ontbergen daarentegen meer die van de zachte kant, die je, zo stellen jullie, alleen in verhalen kunt overbrengen.

Dat is een mooie gedachte, al vraag ik me af of je Heideggers begrip op deze manier wel kunt inzetten. Het punt aan zijn (fenomenologische) benadering is, dat daar een bepaalde duiding van de werkelijkheid aan voorafgaat, en het probleem met duidingen is, dat die 'in the eye of the beholder' zijn. De een gelooft in het feit dat verhalen ontbergen (zo iemand heeft sympathie voor de fenomenologische benadering), voor de ander is een verhaal echter gewoon een verhaal en verder niks.

Een andere kanttekening die ik bij jullie gedachtengang zou willen plaatsen is de vraag, of Heideggers begrip van ontbergen wel hetzelfde is als jullie opvatting van dit begrip. Ik zie ook dat jullie dit begrip een strategische betekenis geven, een manier van doen om de door jullie gesignaleerde beperking van de transparantie een halt toe te roepen: 'Ontbergen is de enige manier om het ‘openbreken van buiten’ te counteren (“de zorg moet transparant worden”)', schrijven jullie. Ik vraag me af of deze benadering van ontbergen wel aansluit bij de bedoelingen van Heidegger met dit begrip.

Los van deze wijsgerige vragen vind ik het interessant om te zien, hoe julie op zoek zijn naar een andere opvatting van transparantie dan alleen de gangbare, die zich beperkt tot empirisch vaststelbare waarden of indicatoren, waarin juist die elementen van zorg, die zorg tot uitstekende zorg maken, buiten beeld blijven. Complimenten! Maar ik vraag me echt af of Heidegger daarbij de wijsgerige onderbouwing biedt, die in dit verband noodzakelijk is.
Zelf ben ik meer geneigd, om te kiezen voor een kennistheoretische benadering dan een fenomenologische. Kennistheoretisch kun je argumenteren, dat transparantie op empirische feiten beperkt blijft tot expliciete kennis, terwijl uitstekende zorg voor een groot deel ook wordt bepaald door een vorm van kennis, die niet geëxpliciteerd kan worden in begrippen, maar die wel maakt, dat een patiënt zich na een wasbeurt schoon voelt, in plaats van alleen maar gewassen.

Anita Wydoodt

25 februari 2015

Beste Angeline, fijn dat je mee hardop in dialoog met ons gaat! Dat willen we graag.
Zoals je terecht schrijft, willen we naast de gangbare opvatting over transparantie aan de hand van indicatoren, benoemen dat er ook andere vormen zijn waarop de zorg zich laat zien. Het gesprek of het begrip ontbergen van Heidegger hierbij minder goed geschikt is dan kennistheoretische begrippen, laat ik je graag met Mieke voeren. Zij is ten slotte organisatiefilosoof. (Ik verwacht dat ze begin volgende week zal reageren.)
Zelf vind ik het voorbeeld op het einde van je reactie een goede weergave van hoe zorg zich ook laat zien aan een patient.

Frank Conijn

26 februari 2015

Kennelijk heeft de term transparantie een flink negatieve lading gekregen de laatste tijd, gezien het gebruik van de term onthullende zorg in dit blog. Wat geen goed Nederlands is, want het betekent zorg die (wat?) onthult. Het zou 'onthulde zorg' moeten zijn, maar dit terzijde.

Ik zou de auteurs willen voorhouden dat het in de curatieve zorg primair gaat om het ziektelastverloop. Meestal gezondheidswinst genoemd, maar omdat het in een aantal gevallen noodgedwongen gaat om het beperken van de achteruitgang, is ziektelastverloop een betere term.

Mw. Wydoodt stelt: "Ik ben voorstander van het zichtbaar maken van kwaliteit , maar volgens mij is het een illusie te denken dat de patiënt écht weet wat er gebeurt in het ziekenhuis als we alleen indicatoren vrijgeven."

Ik zou dat anders willen stellen. Ik zou als patiënt en uiteindelijke financierder van de zorguitgaven, middels premies en inkomstenbelasting, willen weten welke zorgaanbieders de beste kwaliteit en de beste kosteneffectiviteit weten te behalen.

Daarvoor heb ik inzicht nodig in de cijfers van het ziektelastverloop bij mijn aandoening, welk verloop nu nog weinig of niet gemeten wordt in ziekenhuizen. Dat zou dus moeten gebeuren. En inzicht in de cijfers over de patiënttevredenheid, welke de meer secundaire zaken in de cure betreft. Waaronder evenwel de persoonlijkheid en attitude van de hoofdbehandelaar, die de auteurs voorbeeldmatig beschrijven.

Dus ik vraag om transparantie, en met mij velen zou ik denken. Als wij dat inzicht hebben, mogen wat mij betreft de meeste structuur- en procesindicatoren verdwijnen, want die zijn sowieso half abracadabra. Maar nu is de kwaliteit van de verschillende ziekenhuizen bij de verschillende aandoeningen zo goed als niet inzichtelijk.

En dat zou ik graag transparant -- onthuld -- willen hebben.

Fred van Keulen

26 februari 2015

Beste Angeline, Goed om je hier te "ontmoeten". Mijn idee is het zo simpel mogelijk te houden. Want zodra er filosofisch gedachtengoed wordt voorgehouden dan passen de meeste mensen. Elk weldenkend mens weet duvels goed hoe je de ander bij voorkeur dient te benaderen. In de periode dat ik regelmatig mensen aan het werk mocht helpen bij Van Ede en partners was er sprake van het werkwoord "onthullen", zich van wikkels bevrijden. Als ik dat mag toepassen op "onthullende zorg" dan staat de behandelaar of de verzorger op gelijke voet met de patient / zorgvragende. In feite gaat het om liefdevol de ander tegemoet te treden. Dat vergt wel energie en tijd. Maar zo'n attitude levert z'n geld wel op. En vooral vertrouwen.

Angeline van Doveren

2 maart 2015

Dag Fred, ben jij het, wat leuk om in dit forum van je te horen!
Wat betreft het inbrengen van filosofie ben ik van mening, dat dit niet vaak genoeg kan gebeuren. Adequaat nadenken is namelijk goed voor mens en samenleving, en gelukkig kunnen zelfs kleine kinderen dat tegenwoordig al op school leren met 'filosofie voor kinderen'. Daar ben ik een groot voorstander van. Ik geloof dat de wereld beter wordt naarmate mensen meer aan filosofie doen.

De auteurs van de blog willen d.m.v. een bepaald filosofisch concept een paradigmawisseling oproepen: Van kille transparantie naar warm 'ontbergen'. Dat juich ik toe; het is een treffend voorbeeld van hoe de wijsbegeerte dienstbaar kan zijn aan de praktijk van alledag en aan de wereld van morgen. Dat ik in mijn reactie op de blog wijsgerig nogal hoog heb ingestoken is niet, omdat ik mijn communicatie wil laten mislukken door mensen af te schrikken, maar omdat de auteurs een concept van de filosoof Heidegger hebben ingebracht, en ik vraagtekens plaats bij de manier waarop zij dit doen. Als filosoof vind ik dat ik op een filosofisch thema vanuit mijn verantwoordelijkheid moet reageren, en ja, dat kan dan moeilijk anders dan d.m.v. filosofie.

Je stelt dat elk weldenkend mens weet hoe je de ander moet benaderen. Dat klopt, maar het punt is dat niet iedereen een weldenkend mens is, of altijd in de gelegenheid is om dat te zijn. Dat zien we voortdurend om ons heen, zowel in het klein als in mondiaal verband. Daarom moeten we blijven nadenken en argumenteren, dat is wat filosofen dan ook doen. Vertrouwen op de goede wil van de ander is niet altijd voldoende.

Omdat niet iedereen vanzelf het goede doet, om welke reden ook, moeten we op basis van argumenten aangeven, waarom we een bepaalde praktijk, bijvoorbeeld die van het 'ontbergen', een goede praktijk vinden. Maar dan moet de redenering natuurlijk wel perfect passen, en daar heb ik in het geval van de blog precies mijn twijfels over.
Wat dat betreft verschillen filosofen niet van bouwvakkers. Als er ergens iets niet klopt, stort het hele zaakje vroeg of laat in elkaar. En dat willen we niet, want daarvoor is het idee van de beide auteurs veel te waardevol.

Mieke Moor

4 maart 2015

Bovenstaand gesprek is een prachtig voorbeeld van Heideggers begrip van ontbergen: het lukt niet om precies te pakken te krijgen wat transparantie, ontbergen en onthullen nu precies betekenen, maar ín dat pogen licht onze gezamenlijke bezorgheid om 'het gebeuren van de zorg' wél op. Dat 'oplichten' krijgt vorm ín het met elkaar met deze materie bezig zijn en wordt tussen de regels scherp voelbaar waardoor het op een bepaalde manier toch rechtstreeks (mij raakt het tenminste) terwijl we er geen formule van maken.
Het gaat (ons) hier om de erkenning van een 'zijnskwaliteit' die je altijd ontsnapt zodra je 'm te pakken probeert te krijgen. Wat niet wil zeggen dat de poging daartoe zinloos is. Het is ons leven. En ons dagelijks werk.
Misschien is het wel de kern van zorgen.

Angeline van Doveren

5 maart 2015

Dag Mieke, met een grote glimlach constateer ik dat je echt van Heideggers filosofie houdt. Wat mij van mijn kant treft aan je reactie, is dat de zin, waarin je vertelt dat iets in ons gesprek je raakt, niet geheel volledig is. Ik mis er een woord in. Dat vind ik mooi; het onaffe en het (zogenaamd) imperfecte, dat is leven, en dat maakt dat harde criteria te kort schieten als het gaat om het in kaart brengen ervan.

Top