© calypso77 / stock.adobe.com
Vanaf 2030 moet de financieringsstroom structureel worden. Dit staat in een brief van de twee ministers van VWS aan de voorzitter van de Nederlandse Gemeenten.
Afspraken uit AZWA
Met het geld kunnen de gemeenten hun afspraken uit het Aanvullend Zorg-en Welzijnsakkoord (AZWA) nakomen. Vanaf 2027 krijgen de gemeenten daartoe een nieuwe specifieke uitkering, SPUK, genaamd. Na drie jaar zal de subsidie naar verwachting de vorm krijgen van een structurele uitkering uit het Bijzondere Fonds Uitkering (BFU). De BFU is een nieuwe financieringsvorm in het gemeentefonds.
Zorggeld
Het VWS-geld vloeit naar de gemeenten vanuit verschillende zorgakkoorden: 1. AZWA-middelen om samenwerking tussen zorg en sociaal domein te versnellen: in totaal 893 miljoen euro. 2. Hoofdlijnen Akkoord Ouderenzorg (HLO), in totaal 75 miljoen euro. 3. Structurele middelen uit het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA): in totaal 270 miljoen euro. 4. Tenslotte 200 miljoen euro aan doorbraakgelden.
Doorbraakmiddelen
Doorbraakgeld is het budget dat al was gereserveerd voor de verlaging van het eigen risico, een plan van het kabinet Schoof dat niet is doorgegaan. Een deel daarvan, 800 miljoen euro, is beschikbaar gekomen voor de zorg. Gemeenten krijgen hiervan 200 miljoen euro toegeschoven.
Totaal budget sociaal domein
Het totale budget dat naar de gemeenten gaat, is 1,53 miljard euro: gemiddeld een half miljard euro per jaar. Naast geld uit de zorgakkoorden krijgen de GGD-en 31 miljoen euro direct en is er nog wat geld bestemd voor ‘multiproblematiek, via het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid’.
Geen bestedingsvoorschriften
Het AZWA-geld is bedoeld om ‘een brede maatschappelijke transformatie’ te bewerkstellingen, met de nadruk op gezondheid, zelfredzaamheid en een toekomstbestendige eerstelijnszorg. De VWS-ministers willen deze beweging naar eigen zeggen faciliteren “met ruimte, vertrouwen en passende financiering”. Het bestemde geld voor de gemeenten vormt dan ook één budget, zonder exacte bestedingsvoorschriften per thema.
Gedeeltelijk geoormerkt
De middelen zijn gedeeltelijk geoormerkt, wat betekent dat elke gemeente het geld weliswaar moet besteden aan zorg, maar zelf kan kiezen aan welke interventies/onderwerpen. Gemeenten moet het geld gebruiken voor uitvoeren van zogenoemde basisfunctionaliteiten. Dat zijn “landelijk afgesproken, minimaal noodzakelijke functies op het snijvlak van het zorg- en sociaal domein en publieke gezondheid.”
Geen aanvraag nodig
In het voorstel dat VWS uitwerkt, wordt het geld “ambtshalve” uitgekeerd aan gemeenten. Gemeenten hoeven hiervoor dus geen aanvraag in te dienen. Als voorwaarde geldt slechts dat gemeenten de door het college van B&W goedgekeurde werkagenda aanleveren bij VWS. Het ministerie van VWS voert geen inhoudelijke toets uit op de werkagenda, met andere woorden: er is geen financiële paragraaf nodig.
Beperkte financiële verantwoording
Gemeenten moeten jaarlijks verantwoording afleggen over het totaal van de uitgegeven middelen, “vanwege de integraliteit tussen de onderwerpen en de versterking van integrale aanpakken daarbinnen.” Naast de beperkte financiële verantwoording van deze SPUK, wordt de voortgang op resultaten gemonitord.
Basisfunctionaliteiten
Een basisfunctionaliteit moet aan een aantal criteria voldoen, zo moet zowel de zorg als het sociaal domein een herkenbare bijdrage leveren en moeten de verantwoordelijkheden duidelijk zijn belegd. Er zijn tot nu toe zeven vaste basisfunctionaliteiten benoemd op de terreinen: Mentale gezondheid, Kansrijk opgroeien, Gezonde leefstijl en Vitaal ouder worden. Voor Valpreventie en Sociaal verwijzen is structureel geld beschikbaar. Daarnaast zijn er zes basisfunctionaliteiten “in ontwikkeling”, veel belovende aanpakken die binnen drie jaar kunnen doorgroeien tot vaste basisfunctionaliteit. Voor sommigen is tijdelijke financiering beschikbaar, bij de Aanpak dementie is dat bijvoorbeeld voor drie jaar geregeld.
Geen geld
Op de ontwikkelagenda staan ook programma’s die langer lopen, waar regio’s al mee werken. Dat zijn de Mentale Gezondheidsnetwerken en Overgewicht en obesitas kinderen. Deze aanpakken zijn echter nog niet voldoende onderbouwd om een basisfunctionaliteit te worden genoemd. Hiervoor is geen geld gereserveerd. De regio’s moeten deze projecten eerst verder ontwikkelen.
Besluitvorming
VWS streeft ernaar om de nieuwe SPUK, na besluitvorming door het kabinet, halverwege dit jaar te publiceren.
Het meest opvallende aan dit bericht is niet dat gemeenten 1,5 miljard euro krijgen, maar dat de discussie opnieuw vrijwel volledig over geld en bestuurlijke constructies gaat. We lezen over SPUK’s, BFU’s, zorgakkoorden, basisfunctionaliteiten en verantwoordingssystemen, maar nauwelijks over de mensen voor wie dit beleid bedoeld is.
Dat is precies het risico van veel hedendaags beleid. De mens verdwijnt achter systemen. Gezondheid wordt een programma, welzijn een financieringsstroom en ouder worden een bestuurlijke opgave. Terwijl de werkelijke vraag veel eenvoudiger is: ervaren mensen meer gezondheid, meer verbondenheid, meer zelfstandigheid en meer kwaliteit van leven?
Dat gemeenten meer ruimte krijgen kan positief zijn. Gemeenten staan dichter bij inwoners dan landelijke systemen. Maar extra geld alleen verandert weinig als de onderliggende manier van denken hetzelfde blijft. Wanneer beleid vooral wordt gestuurd door akkoorden, budgetten en indicatoren, blijft het gevaar bestaan dat de mens opnieuw wordt gezien als onderdeel van een systeem in plaats van als uitgangspunt van het systeem.
De uitdaging voor de komende jaren is daarom niet alleen om zorg en welzijn beter te organiseren, maar om de menselijke maat terug te brengen. Niet de regeling, het loket of het budget moet centraal staan, maar de mens en zijn leefwereld. Gezondheid ontstaat immers niet in een spreadsheet, maar in een huis, een buurt, een familie en een gemeenschap.