Foto: Jan Rotmans
Er is veel mis in de huidige zorg, volgens Prof. Jan Rotmans, grondlegger van de transitiekunde in Nederland. Bijna alles draait om harde, kille waarden als rendement, efficiëntie en effectiviteit. De menselijke waarden, waar het eigenlijk om zou moeten gaan zoals vertrouwen, tijd, liefde en compassie, zijn op de achtergrond geraakt. “We moeten toe naar kleinschaligere zorg waarin de mens weer centraal staat” vindt Rotmans. Naar meer samenwerking en functiecombinaties zoals het integreren van wonen en zorg.”
Een transitie in de zorg is, zoals bekend, ook om andere reden noodzakelijk. De kosten rijzen de pan uit, personeel wordt steeds schaarser terwijl de patiëntenpopulatie vergrijst. Het hele systeem loopt vast. En een oplossing voor deze problemen wordt de komende jaren alleen maar urgenter.
Preventie en bureaucratie
Volgens Rotmans kunnen twee grote veranderingen in het systeem deze problemen sterk verminderen: meer accent op preventie en minder bureaucratie. “Patiënten komen nu pas in zorg als ze iets mankeren” licht hij toe. “Je zou eigenlijk willen dat ze niet meer in het systeem terechtkomen, daarom moeten we veel meer naar preventie toe. Dan bespaar je ongelooflijk veel kosten. Denk aan de vele jonge kinderen met obesitas. Dat zijn de patiënten van de toekomst.” Hetzelfde geldt voor het verminderen van de vele papierwinkels in de zorg. “Daarmee kan je zomaar 30 tot 35 miljard besparen.”
Onderstroom
De veranderingen die Rotmans noemt, zijn niet nieuw. Rotmans is er zelf al twintig jaar mee bezig en ook andere deskundigen wijzen hierop. Waarom komt die transitie er dan niet van? Er is veel weerstand, de dominante macht wil alles liever zo houden als dat het is, is Rotmans’ verklaring. “Dat gaat om belangen, geld, een verdienmodel.” Toch is hij optimistisch. “Er gebeurt heel veel in wat ik de onderstroom noem. Experimenten met preventie, bijvoorbeeld kwetsbare jongeren die een basisinkomen krijgen. En ik verwacht dat die onderstroom in de komende tien jaar steeds meer invloed op de bovenstroom gaat krijgen. En dat de druk op een gegeven moment zo groot wordt dat de transitie zal plaatsvinden.”
Botsing
Een transitie vindt altijd plaats door een botsing van de bestaande macht met een nieuwe macht, weet Rotmans: “Dat zie je ook bij de energietransitie. Het gebruik van duurzame energie is heel lang niet serieus genomen omdat dat het bestaande verdienmodel aantast. Maar nu zie je dat duurzame energie het gaat winnen van fossiele energie.” In de zorg zal de druk van de onderstroom aanvankelijk leiden tot chaos, meent hij. “Maar een crisis helpt om de doorbraak van de onderstroom te bewerkstellingen.”
Smal draagvlak
Ook zorginstellingen kunnen op kleinere schaal meewerken aan de transitie. Bijvoorbeeld door het verminderen van de vele regels in een instelling. Rotmans adviseert om te starten met medewerkers die dat willen en kunnen. “Vaak wordt geprobeerd om meteen een breed draagvlak te creëren. Dat lukt meestal niet waardoor zo’n project strandt. Je kunt beter beginnen met smal en diep draagvlak en dat stap voor stap uitbreiden.”
Congres Topsprekers over transitie
Donderdag 12 maart 2026 Utrecht
Ontdek hoe u transitie in de zorg vertaalt naar concrete beweging in uw eigen organisatie.
