BLOG

Onze wereld zit vol 'decline'

Onze wereld zit vol 'decline'

Herkent u dat? Je leest iets en ineens ga ja daardoor anders kijken naar de wereld om je heen. Mijn overkwam dat afgelopen zaterdag, bij het lezen van het wetenschapskatern van NRC Handelsblad.

Onder de kop "De vloek van het winnende bod" maakt de lezer kennis met het fenomeen "decline effect". Het speelt in allerlei takken van de wetenschap. In essentie: na aanvankelijke euforie over een gevonden effect, blijkt dat later bij replicatie steeds minder terug te vinden of zelfs steeds vaker weerlegd te worden en uiteindelijk helemaal af te brokkelen (zie figuur). We verkennen dit "decline effect" eerst even verder. Dan maak ik u deelgenoot van mijn eye-opener, als we met die nieuwe "decline"-bril naar andere maatschappelijke hypes kijken. decline

De waarheid weerlegd, en dat ook weer

Het NRC-artikel is geïnspireerd door de publicatie "The thruth wares off" van wetenschaps­journalist Jonah Lehrer (The New Yorker, 13 december 2010). Hij brengt in beeld dat een nieuw onderzoeksresultaat aanvankelijk grote impact kan hebben, zeker als dat wordt gepubliceerd in toptijdschriften als Science en Nature, die daarmee zelf vaak ook een communicatiehype lanceren. Vorig jaar hadden we nog het voorbeeld van NASA die een heel nieuwe bouwsteen van het leven zou hebben gevonden. Wauw, voorpaginanieuws! Onder dit nieuws zitten allerlei mechanismen, als publicatiedrift van onderzoekers, werven van grote fondsen voor vervolgonderzoek, het eerste tijdschrift willen zijn dat de concurrenten voor is en ga zo maar door. Maar dan komen de eerste tegensignalen, als andere wetenschappers –aangespoord door intellectuele concurrentie en groepsdynamische processen- proberen de resultaten te repliceren met betere onderzoeksmethoden en grotere onderzoekspopulaties. Dat levert steeds vaker weerlegging van de oorspronkelijke resultaten op, het effect blijkt veel kleiner of zelfs niet "significant" te zijn. Mmm.., dat leidt tot herbezinning, vragen of regelrechte wetenschappelijke polemiek. Actie geeft reactie, en zo ontstaat de derde ronde van de oorspronkelijke en andere onderzoekers die toch weer positieve resultaten laten zien, zij het minder en genuanceerder dan in de eerste ronde. Hé, het is toch weer terug! Uiteindelijk komt de genadeslag, vaak door zogenoemde meta-reviews die onweerlegbaar vaststellen dat het oorspronkelijke effect er helemaal niet blijkt te zijn als je alle resultaten bij elkaar neemt, gebruik makend van alleen de kwalitatief goede studies die netjes voldoen aan de regelen der wetenschappelijke kunst (denk aan dubbelblind gerandomiseerde studies met vergelijkbare experimentele en controle groepen). Oh dear!

Eye-opener

Als je deze "decline"-bril opzet, ga je ook anders kijken naar allerlei ontwikkelingen om je heen en berichtgeving in de media. Bijvoorbeeld de pyamadagen in verpleeghuizen (vreselijk!) of de recente Brandon-casus (ook niet fijn!). Op het startmoment groot voorpaginanieuws. Een negatief incident trekt aandacht en verenigt mensen, om welke reden dan ook. Maar later blijkt dat er in totaal circa 40 van dergelijke situaties zijn (stuk voor stuk een persoonlijk drama, maar er zijn tienduizenden gevallen waar het goed gaat). En vervolgens nog wat kleine berichtjes en ebt het weg. Een ander voorbeeld: na euforie uit praktijk en onderzoek in kleinschalig wonen voor dementerenden, worden de verwachting nu getemperd door nieuwe  onderzoeksresultaten. Ook binnen organisaties zie je dergelijke fenomenen: euforie als er nieuwe strategie, bestuurder, innovatie of verbeterprogramma wordt gelanceerd, maar dan wordt het weerbarstiger en zitten er toch meer haken en ogen aan. Vervolgens zetten we er na een tijdje nog een keer met z'n allen de schouders onder, maar het blijkt uiteindelijk toch niet te werken. Groepsdynamiek kan je ook duiden: na een gebeurtenis (positief of negatief) rent iedereen er achteraan, dan komen er toch wat andere dimensies en geluiden bij, volgt nog eenmaal een opflikkering en dooft het uiteindelijk uit.

De waarheid?

Maar terwijl ik zo aan het "decline"-denken ben, komt het inzicht dat ook die bril zelf ook weer weerlegd kan worden. Je komt tot de erkenning dat "de waarheid" nogal meerduidig is. Wellicht creëerde ik mijn eigen "decline effect": nu vol overtuiging iets nieuws zien, maar later wellicht tot zinnen komen...

Prof.dr. Robbert Huijsman
MBA, hoogleraar integraal zorgmanagement

3 Reacties

om een reactie achter te laten

Anoniem

14 maart 2011

Robbert Huijsman heeft inderdaad zijn eigen decline-effect aan het toetsenbord toevertrouwd. Wij gewone mensen kennen dit verschijnsel al jaren. We zeggen dan: Eén zwaluw maakt nog geen zomer". "Niet over één nacht ijs gaan'. Soms ook: 'De kat uit de boom kijken' of 'Haastige spoed is zelden goed', 'Als er één schaap over de dam is volgen er meer', De kruik gaat te water tot hij barst' enzovoort.
Ik herken in de bijdrage van Robbert Huijsman wel een ander effect en noem dat 'de vlucht naar voren'-doctrine.
Wetenschappers, maar ook journalisten en politici presenteren onbewezen hypotheses als 'oplossing' totdat het Popperiaanse tegendeel blijkt. De schande wordt overbluft met een nieuwe 'oplossing' die meestal hetzelfde lot beschoren is. Zo komen in de loop der jaren steeds opnieuw dezelfde argumenten en dezelfde oplossingen voorbij als 'geheel vernieuwde Omo'.

Cora Postema

14 maart 2011

Heel herkenbaar. En toch hebben die Wow-momenten blijkbaar een functie.
Ze geven in ieder geval een explosie van energie, het brengt een schokgolf teweeg die langzaam weer wegebt.
De rust keert weer. Maar het brengt een aantal mensen wel op een gedachte. Mogelijk leidt dat tot heel andere dingen. Dingen die met de oorspronkelijke situatie niets van doen hebben.
Wat zijn de gevolgen van de Tsunami en de problemen met de kernreactoren in Japan, in Nederland? Misschien gaan we wel steeds een beetje meer inzien dat de wereld toch niet zo maakbaar blijkt als we dachten. Zelfs niet met de grootste controle- en beheersingssystemen. Misschien gaan we weer naar 'klein is fijn'. Back to basics. Naar het besef dat ieder zo zijn eigen waarheid heeft, en dat het er uiteindelijk om gaat ieder zijn eigen waarheid te gunnen.
En dat dat leidt tot een zeer gezonde mensheid. Geen stress, geen angst, gewoon de rust van acceptatie.
Wow!

Smits

14 maart 2011

Onderzoek en “commons sense”: pieken en dalen
De wetenschap heeft de waarheid nog steeds niet in pacht, zo mogen we afleiden uit het blog van Robbert Huijsman. Een anonieme leek reageert met de suggestie dat het boerenverstand het vaak beter, of minstens zo goed weet. Als doorgeleerde boerendochter voel ik daar ook wel voor. Onderzoek is gebaat bij een nuchtere lekenstem, die van cliënten of patiënten bijvoorbeeld. Die stem wordt ook terecht steeds meer binnen het onderzoek georganiseerd.
Maar toch verwacht ik ook niet alle heil van de “common sense”. Die had namelijk ook bedacht dat kleinschalig wonen het leven van mensen met dementie sterk zou verbeteren. In dit geval was er niet eens sprake van duidelijk onderzoek dat een “wow”piek liet zien in Huijsman’s grafiek. Kleinschalig wonen lijkt voort te komen uit een ideologie. Niets mis mee, maar de effecten moeten eerst aangetoond, voordat er miljoenen in geïnvesteerd worden. Helaas is de volgorde anders.
Dementie lijkt een thema dat gevoelig is voor de grafiekjes van Lehrer. Die grafiekjes laten me als goedbedoelende onderzoeker regelmatig ongemakkelijk voelen. Wie kan er nu bijvoorbeeld tegen “persoonsgerichte zorg”zijn: zorg die met aandacht voor het individu wordt gegeven: Daar hebben we toch nooit genoeg van? Toch blijken de effecten maar beperkt te zijn. Oh dear.
Een ander voorbeeld betreft casemanagement bij mensen met dementie. We hebben de Nederlandse zorg zo ingewikkeld gemaakt dat zelfs ervaren zorgmedewerkers een casemanager moeten inhuren op het moment dat hun moeder dementie blijkt te hebben. Ook hier lijkt de common sense duidelijk te wijzen op het belang van casemanagers, terwijl de evidentie nog beperkt is. Momenteel lopen verschillende studies naar casemanagement bij dementie. Hopelijk zijn die op tijd afgerond om het beleid, maar misschien ook de common sense, richting te geven.
Ondertussen blijven onderzoekers, liefst samen met cliënten/patiënten zoeken naar de waarheid. Ik ben zelf daarbij helaas nog nooit veel verder gekomen dan “oh dear, it’s complicated”.

Carolien Smits
Lector Innoveren in de Ouderenzorg
Hogeschool Windesheim

Top