Meer dan 20.000 jongeren hebben sinds 2008 in de gesloten jeugdzorg gezeten. Ze hadden complexe psychische problemen en werden opgesloten om hen tegen zichzelf in bescherming te nemen, maar dit werkte juist averechts. Minister Mirjam Sterk (Langdurige Zorg) heeft zaterdagmiddag haar excuses aangeboden voor misstanden in de gesloten jeugdzorg en justitiële jeugdinstellingen. “Het spijt ons dat we niet hebben kunnen zorgen voor een veilige plek en goede zorg”, sprak ze uit in een zaal met slachtoffers, familieleden, vrienden en nabestaanden in het Akoesticum in Ede. Dat zei ze namens de ministeries van Volksgezondheid en Justitie, Jeugdzorg Nederland en de Vereniging Nederlandse Gemeenten.
Onderdrukking
“Jullie kregen te maken met een strenge en onderdrukkende leefomgeving. Velen kregen te maken met geweld. Fysiek, mentaal, seksueel soms ook”, aldus de CDA-minister. Tienduizenden jongeren kregen hiermee te maken. Het precieze aantal is onbekend. De impact van de misstanden werd duidelijk in twee rapporten van ervaringsdeskundige Jason Bhugwandass. Voor zijn eerste rapport sprak hij met 51 jongeren die hebben gezeten in ZIKOS-afdelingen, de zwaarste vorm van gesloten jeugdzorg. Hij schetste het beeld van “een extreem repressief klimaat”. Medewerkers straften de jongeren om hun psychiatrische klachten te beteugelen. Dat beeld werd later bevestigd in onderzoek van de inspectie.
Afgelopen zomer werd in vervolg op dat rapport nagegaan wat twee jaar later met de aanbevelingen was gedaan. Bhugwandass stelde dat alleen de aanbeveling om de ZIKOS-afdelingen te sluiten volledig was opgevolgd. De andere zes aanbevelingen, waaronder het maken van excuses, waren niet of slechts gedeeltelijk opgevolgd. Hij vond het pijnlijk dat er in de tussentijd geen aandacht is geweest voor de slachtoffers. De jongeren waren niet proactief benaderd, hadden geen excuses gekregen, geen compensatie ontvangen en geen passende nazorg gekregen.
Overleden
Bijna alle jongeren uit zijn eerste rapport kampten nog met psychische klachten, 38 jongeren hadden in de tussentijd een zelfmoordpoging gedaan en vijf jongeren uit het eerste onderzoek waren inmiddels overleden. Dat laatste noemde Sterk ook in haar toespraak: “Voor sommigen komen deze woorden te laat, omdat zij niet meer leven.” De politica zei te hebben gesproken met de jongeren om te luisteren naar hun ervaringen en te horen wat zij nodig hebben. “Daarbij staat bovenaan dat wij stoppen met de gesloten jeugdhulp.” Maar dat is volgens Sterk niet meteen te regelen.
Ze kondigde ook maatregelen aan om jongeren die zijn vastgelopen verder te helpen. “Bij deze herstelactiviteiten staat ontmoeten centraal, offline en online.” De jongeren kunnen daarvoor terecht op een website. Met het excuses is voor Bhugwandass het moment gekomen om uit de schijnwerpers te stappen, meldt hij op Instagram. Na al zijn werk is hij blij met de excuses, maar niet onverdeeld. Op zijn gezondheid en welzijn heeft de kwestie een zware wissel getrokken. Daarom laat hij weten dat hij na deze excuses klaar is met zijn voortrekkerswerk en “uit het publieke oog” verdwijnt: “Hoewel het excuus wordt gepresenteerd met een komma, is het voor mij een punt. Voor mij stopt het hier. Ik ben te ziek.” Tijdens de bijeenkomst in Ede waar Sterk haar excuses aanbood, zei dagvoorzitter Anouschka Laheij dat Jason “een ongelofelijk belangrijke pilaar is geweest. Zonder hem hadden we hier niet gestaan met de excuses”.
Schijnvertoning
Maar het moet niet blijven bij excuses, zegt Kindertelefoon-directeur Roline de Wilde. Volgens haar is het belangrijk dat er met de jongeren wordt gewerkt “aan een voor hen passend herstel en aan structurele verbeteringen in de jeugdhulp”. Volgens De Wilde kunnen negatieve ervaringen in de gesloten jeugdzorg “leiden tot gevoelens van angst, machteloosheid en wantrouwen richting hulpverlening”. Jongeren vertellen tegen de Kindertelefoon dat ze “terughoudend zijn om open te praten over hun psychische problemen, uit angst voor de consequenties”.
De stichting Dutch Child Center, die zich inzet voor passende jeugdhulp in Nederland, noemt de excuses van Sterk een “schijnvertoning”. Volgens de stichting hebben slachtoffers geen behoefte aan “vrijblijvende spijt, terwijl de structurele machteloosheid en juridische onveiligheid in het jeugdstelsel steeds, steeds voortduren”.
Blijvende aandacht
Gemeenten zijn sinds 2015 verantwoordelijk voor het bieden van jeugdzorg. Daarom doet de VNG mee aan de excuses. De gemeentenvereniging noemt ze “een eerste stap naar herstel en verdere verandering van de gesloten jeugdzorg”. Volgens de VNG kregen jongeren te maken met “verregaande vrijheidsbeperkende maatregelen, een repressief leefklimaat en fysiek, psychisch of seksueel geweld. Deze ervaringen hebben diepe sporen nagelaten in hun verdere leven.”
Dat de overheid zaterdag excuses heeft aangeboden voor misstanden in de gesloten jeugdzorg, laat volgens de geestelijke gezondheidszorg zien dat de ervaringen van mensen serieus worden genomen. “Tegelijkertijd zijn ze geen eindpunt”, benadrukt koepelorganisatie de Nederlandse ggz. Die zegt dat “blijvende en serieuze aandacht” nodig zijn, zodat jongeren “tijdig passende hulp krijgen in een veilige en menswaardige omgeving”. De Nederlandse ggz zegt dat het belangrijk is om door te gaan met het terugdringen van “vrijheidsbeperkende vormen van zorg”.
Trillende benen
Ahmed Aboutaleb, de voorzitter van Jeugdzorg Nederland, hoopt de gesloten jeugdzorg binnen twee jaar te kunnen sluiten. “Ik stond daar met trillende beentjes”, blikte Aboutaleb terug op het moment dat hij op het podium stond terwijl Sterk de excuses uitsprak. “Schaamte is niet het juiste woord, omdat de intentie was om het goed te doen. Maar het helpt niet zo’n intentie als de uitwerking daarvan zo catastrofaal blijkt uit te pakken voor heel veel jongeren.”
“We moeten eraan werken met zijn allen dat ze er zo snel mogelijk uitkomen”, zei Aboutaleb daarover. “Maar het moet zorgvuldig gebeuren, want het alternatief moet beter zijn. We hebben nog niet overal goede, werkende alternatieven. En dat is wel een zorg.” Tijdens de bijeenkomst werd ook benoemd dat het lang heeft geduurd voordat Jeugdzorg Nederland de signalen van jongeren serieus nam en toewerkte naar excuses en herstel. In reactie hierop zegt Aboutaleb dat “een soort rijpingstijd” nodig is voordat zulke misstanden met veel betrokken instanties aan het licht komen en het komt tot excuses en herstel. “Het is verdrietig dat het zo is.” Hij denkt dat de excuses het begin zijn “van een helend proces voor heel veel jongeren”. (ANP)
