© Benjavisa / Getty Images / iStock
Dat blijkt uit een publicatie van de Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).
Volgens de Wet zorg en dwang (Wzd) en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) is dwang in de zorg niet toegestaan, behalve als het echt nodig is. En dan nog zo min mogelijk, met maatwerk voor de cliënt of patiënt.
Wetsovertreding
Toch ziet de IGJ nog veel zorginstellingen waar de deuren in het gebouw of op een afdeling op slot zijn. Of er zijn elektronische leefcirkels, camera’s of deurverklikkers die de bewegingsvrijheid beperken. Ook worden cliënten op hun kamer of in een aparte ruimte ingesloten. Hiermee overtreden zij de wet. Met het toezicht op de open deuren wil de inspectie aandacht te vragen en het bewustzijn vergroten.
De inspectie voerde van augustus t/m oktober 2025 toezicht uit op het openen van de deuren en op vormen van insluiten in zorginstellingen.
Zij bezocht 113 zorgaanbieders die 24-uurs zorg bieden in de jeugdhulp (Wzd en/of Wvggz), verpleeghuizen, gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg. De inspecteurs kondigden het bezoek kort van tevoren aan. Zij spraken met zorgverleners, leidinggevenden, bestuurders en jongeren, cliënten of patiënten(-vertegenwoordigers) over de succesfactoren en knelpunten voor het openen van de deuren en terugdringen van insluitingen. Ook voerden zij observaties uit.
Ggz
De inspectie bezocht 21 zorginstellingen met 24-uurszorg. De inspecteurs bezochten diverse afdelingen binnen de geestelijke gezondheidszorg. De bezochte zorgaanbieders staan geregistreerd als accommodatie of locatie waar op grond van de Wvggz gedwongen zorg geleverd mag worden. De inspecteurs keken vooral naar insluitingen van cliënten op eigen kamers, in de separeer- en afzonderingsruimtes en op Extra Beveiligde Kamers (EBK’s).
Insluiting
Zorgverleners zetten verschillende alternatieven in om insluiting te voorkomen. Zoals één-op-één begeleiding, een gestructureerd dagprogramma en het betrekken van naasten, bijvoorbeeld via rooming-in. Ook het toedienen van medicatie wordt vaak als alternatief gebruikt. Het is niet altijd duidelijk of dit gebeurt in samenspraak met de cliënt.
Zorgaanbieders hebben beleid om de kamerdeuren open te houden. Insluiting op de eigen kamer van de cliënt en zogenoemde kamerprogramma’s komen nauwelijks voor. In sommige zorginstellingen kan de kamerdeur zelfs niet op slot. Wanneer de conditie van een cliënt verslechtert, neemt het risico op incidenten toe wat de kans op insluiting vergroot. Sommige instellingen beleid hanteren waarbij insluiting bij suïcidaliteit niet plaatsvindt.
Verpleeghuizen
De inspectie bezocht 35 verpleeghuizen met 24-uurszorg. De inspecteurs bezochten zowel grotere verpleeghuizen met meerdere verpleegafdelingen als kleinschalige woonvormen waar cliënten met dementie wonen. De bezochte zorgaanbieders staan geregistreerd als accommodatie of locatie waar op grond van de Wzd gedwongen zorg geleverd mag worden. De inspecteurs keken vooral naar de voordeuren van locaties en op de verpleegafdelingen naar de afdelingsdeuren.
Leefcirkels
Het openen van de deuren verloopt nog langzaam. Zorgaanbieders leren nog te weinig van elkaar, kennis en goede voorbeelden worden nauwelijks gedeeld. Als de deuren open zijn, ziet de inspectie dat er een breed gedragen visie en beleid is en dat medewerkers zich gesteund voelen door het management.
Domotica, zoals leefcirkels, wordt vaak gezien als voorwaarde voor het openen van deuren. Wanneer dit het uitgangspunt is, vervangt de leefcirkel de gesloten deur en wordt de bewegingsvrijheid en eigen regie van cliënten toch nog beperkt, wat volgens de IGJ dus niet conform de Wzd is.
Gehandicaptenzorg
De inspectie bezocht locaties van 40 grotere zorginstellingen met 24-uurszorg. De bezochte zorgaanbieders staan geregistreerd als accommodatie of locatie waar op grond van de Wzd gedwongen zorg geleverd mag worden. De inspecteurs keken vooral naar de voordeuren van locaties en naar de kamerdeuren.
Zorgverleners zetten verschillende alternatieven in om insluiting te voorkomen. Voorbeelden zijn het observeren van het slaapgedrag, het inzetten van muziek, het hanteren van vaste slaaprituelen, het bieden van een zinvolle daginvulling en het bieden van nabijheid.
Tags
Op veel locaties worden zorgsloten en tags ingezet, waarmee zorgverleners per cliënt de mate van bewegingsvrijheid kunnen bepalen. Daarnaast hebben cliënten vaak de mogelijkheid om hun eigen kamer van binnenuit af te sluiten en te openen. Vooral ’s nachts vinden cliënten dit prettig. In de nacht zijn de voordeur en de kamerdeuren vaak gesloten. Hiervoor kunnen verschillende redenen zijn, zoals de afwezigheid van zorgverleners op de locatie of om te voorkomen dat cliënten gaan dwalen.
De inspectie zet het toezicht op open deuren voort als onderdeel van het reguliere toezicht op dwang in de zorg.
